Hey Gidi Fethiye… Üç Teline Bir Ömür Sığdıran Ramazan Güngör
Hey Gidi Fethiye… Üç Teline Bir Ömür Sığdıran Ramazan Güngör
Hey gidi Fethiye…
Bir şehrin hafızasında yalnızca binalar, sokaklar ve eski fotoğraflar yaşamaz. O şehrin sesleri de vardır. Yıllar önce bir düğünde duyulan ezgi, radyodan yükselen bir türkü, bir ustanın parmaklarından dökülen zeybek…
Ramazan Güngör, Fethiye’nin hafızasında sesiyle yaşayan o ustalardan biridir.
Küçücük üç telli bağlamasıyla yaşattığı müzik, Fethiye’den araştırma kitaplarına, repertuvar kayıtlarına ve uluslararası görüntülü arşivlere uzandı. Ahşabı işleyen elleriyle sazını yaptı; parmaklarıyla o saza hayat verdi.
Onun hikâyesinde çocuklukta başlayan bir müzik sevgisi, marangozluk emeği, yaşadığı güçlükler ve kuşaklara ulaşan bir ustalık vardır. Ramazan Güngör’ü hatırlamak, bu toprakların sesini taşıyan bir insanın hayatına yeniden kulak vermektir.
Ramazan Güngör Kimdir?
Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ndeki biyografiye göre 1924 yılında, o dönem Muğla’nın Fethiye ilçesinin Kemer nahiyesine bağlı Kadıköy’de doğdu. Kaynaklarda doğum yılına ilişkin farklı bilgiler bulunsa da aynı biyografi 1924 yılını esas alır.
Annesinin adı Sıdıka, babasının adı Mustafa Yanatma’ydı. İlk soyadı Yanatma olan Ramazan, daha sonra Güngör soyadını aldı. Çocukluğu Girdev Yaylası’nın Çörten Boğazı çevresinde geçti.
Köyünde okul bulunmadığı için okula gidemedi. Buna rağmen kendi çabasıyla okuma yazmayı öğrendi. Asıl mesleği marangozluktu; hayatının önemli bir bölümünde ahşapla çalıştı.
Bu başlangıç, onun yetiştiği dünyayı anlamak bakımından önemlidir. Ramazan Güngör’ün müzik bilgisi, çevresinde yaşayan geleneğin içinde, dinleyerek ve ustaları izleyerek gelişti. Sonraki yıllarda araştırmacıların inceleyeceği icranın temelinde bu öğrenme biçimi vardı.
Annesinin Beş Kuruşa Aldığı Saz
Ramazan Güngör’ün müzikle tanışması çocuk yaşta oldu. Biyografik kaynaklar, annesinin beş kuruşa aldığı küçük sazı eline aldığında henüz altı yaşında olduğunu aktarır.
Babası Mustafa Yanatma da bağlama çalıyordu. Savaş Ekici’nin çalışmasında, anne tarafındaki akrabalar arasında da üç telli çalan kişilerin bulunduğu belirtilir. Ramazan Güngör ise bu çalgıyı köylüsü Mehmet Fırtına ve Ömer Ali Memici’den öğrendi.
Bir çocuğun eline verilen o küçük sazın, yıllar sonra müzik araştırmalarına konu olacak bir hayatın başlangıcı olması düşündürücüdür.
O günün dünyasında öğrenmek; ustayı dinlemek, elini izlemek ve aynı hareketi yeniden denemekti. Ramazan Güngör’ün kendine özgü icrası da çevresinden öğrendikleriyle kendi deneyiminin yıllar içinde birleşmesinden doğdu.
Annesinin aldığı saz, zamanla yalnızca bir çocukluk hatırası olmaktan çıktı. Onun hayatını, emeğini ve adını taşıyan bir yolculuğa dönüştü.
Marangozluk, Kaza ve Hayat Mücadelesi
Ramazan Güngör, askerlik dönüşünde de marangozluk yapmayı sürdürdü. Kaynaklara göre 1949 yılında geçirdiği bir düşme kazası sonucunda ayaklarında kalıcı sakatlık oluştu. Kazanın gerçekleştiği yer farklı anlatımlarda değiştiğinden, ortaklaşan bilgi olan düşme ve ardından yaşadığı sakatlığı esas almak gerekir.
Yörede “Topal Ramazan” lakabıyla da tanındı. Bu ad, eski haberlerde ve araştırmalarda karşımıza çıkar. Ancak onun kültür hayatındaki yerini anlatırken yaşadığı sakatlığın ötesindeki üretimini görmek önemlidir.
Ramazan Güngör, marangozluktan gelen becerisini saz yapımına ve onarımına taşıdı. Sazların gövdelerini işledi, çalgılar yaptı ve tamir ederek geçimini sağlamaya çalıştı.
Biyografisinde 1977 yılında evlendiği belirtilir. Sonraki yıllarda Fethiye’de tek odalı evinde yaşadı; müzikteki birikimine rağmen geçim güçlükleriyle karşılaştı.
Hayatının bu yönü, bıraktığı mirası daha dikkatli değerlendirmemizi gerektirir. Çünkü onun icrasını dinlerken, aynı zamanda o müziği zor şartlar içinde sürdüren bir insanın emeğiyle karşılaşırız.
Kendi Sazını Kendi Yapan Usta
Ramazan Güngör’ün ustalığı, çalgısını eline aldığı anda başlamıyordu. Ahşabı hazırlarken, gövdeyi işlerken ve sapı biçimlendirirken de devam ediyordu.
Jérôme Cler’in Sorbonne Üniversitesi bünyesinde yayımlanan görüntülü arşivinde, saz yapımını gösteren kayıtlar bulunur. Cler, ustanın elektrikli veya mekanik araçlar kullanmadan çalıştığını; sazın sapını bir cam parçasının kenarıyla işlediğini anlatır.
Bu ayrıntı, onun el becerisini somut biçimde gösterir. Dinlediğimiz ezginin arkasında, çalgısını kendi imkânlarıyla hazırlayan bir usta vardır.
Saz yapmakla saz çalmak, onun hayatında birbirini tamamlayan işlerdi. Çalgının biçimini ve sesini tanıyor, yaptığı sazı kendi icrasında kullanıyordu. Bu nedenle Ramazan Güngör’ün mirasını yalnızca ezgiler üzerinden değerlendirmek eksik kalır; yapım ustalığı da bu hikâyenin önemli bir parçasıdır.
Üç Telli Bağlama ve Kopuz Adlandırması
Ramazan Güngör’ün adı, üç telli bağlamayla özdeşleşti. Kendisi çalgısı için “kopuz” adını da kullandı. Bu adlandırma konusunda araştırmacıların farklı değerlendirmeleri vardır. Savaş Ekici, çalgının özelliklerini dikkate alarak ustanın kullandığı adı değerlendirirken, Halil Atılgan yöredeki diğer kaynak kişilerin “üç telli” adını kullandığını aktarır. Dolayısıyla Ramazan Güngör’ün kendi çalgısına verdiği isimle yöredeki bütün kullanımları aynı kabul etmemek gerekir.
Üç telli geleneği onunla başlamadı. Ramazan Güngör, öğrendiği geleneği kendi icrasıyla sürdüren ve araştırmacılara kaynaklık eden önemli ustalardan biriydi. Araştırmalarda onun dört telli çalgı da kullandığı belirtilir. Bu bilgi, ustayı yalnızca tek bir saz örneğiyle sınırlamadan değerlendirmemizi sağlar.
Parmaklarından Yükselen Doğal Çok Seslilik
Ramazan Güngör solak çalıyordu. Tezene yerine parmaklarıyla tellere vuruyor, telleri çekiyor ve sap üzerinde yaptığı hareketlerle sesler elde ediyordu.
Savaş Ekici’nin Ramazan Güngör üzerine çalışması, bu icranın doğal çok seslilik bakımından önemine dikkat çeker. Bir ezgi yürürken diğer tellerden gelen seslerin de müziğe katılması, küçük çalgıda zengin bir duyum oluşturur. Bu yüzden ustanın icrasını yalnızca ana ezgiyi notaya alarak anlatmak yeterli olmayabilir. Eşlik eden sesler, parmak hareketleri ve çalma tavrı da müziğin karakterini belirler.
Ramazan Güngör’ün müziği, yerel icracıların taşıdığı bilgilerin araştırmalar için neden önemli olduğunu gösteren örneklerden biridir. Duyarak ve yaparak öğrenilmiş birikim, dikkatli incelemeyle daha görünür hâle gelir.
Yedi Akort Düzeni ve Perde Değişikliği
Savaş Ekici, saha çalışmasında Ramazan Güngör’ün üç tellisini yedi farklı biçimde akortladığını tespit ettiğini belirtir. Çalışmada boğma, kopuz veya bağlama, zeybek veya zurna, bozuk, çiftetelli, kaval ve misket düzenleri ele alınır.
Bu sayı, yöredeki bütün icracılar için geçerli bir kural olarak değil, Ramazan Güngör üzerine yapılan araştırmanın bulgusu olarak değerlendirilmelidir. Ekici ayrıca incelediği çalgının yedi perdeli olduğunu, sonradan üç perde eklenerek on perdeli hâle getirildiğini aktarır. Araştırmacı, bu değişikliği ustanın eğlence mekânlarında karşılaştığı farklı repertuvar talepleriyle ilişkilendirir.
Böylece çalgının yapısındaki değişiklik, sanatçının çalışma ve geçim şartlarıyla birlikte anlam kazanır. Sazı, yalnızca geçmişten devralınmış sabit bir nesne değil, kullandıkça üzerinde çalıştığı bir çalgıydı.
Müziğiyle Zamanı Anlatıyordu
Ramazan Güngör’ün dünyasında ezgiler, yaşadığı çevreyi ve zamanı anlatmanın da bir yoluydu. Araştırmalarda “Boğaz Devri”, “Hırtlak Boğazı Zamanı” ve “Zeybeklerin Devri” gibi ifadeler kullandığı aktarılır. Bu adlandırmalar, onun müzikle hayat arasında kurduğu bağı gösterir.
Jérôme Cler’in kayıt açıklamalarında ise boğaz havalarının çalgıyla taklit edildiği örnekler bulunur. Cler, ustanın bir uzun havayı kıyıdaki ovalardan dağlara çıkan deve kervanlarının hareketiyle ilişkilendirerek anlattığını da belirtir. Burada ezgi, geçmişteki hayatın izlerini taşır. Yayla yolları ve yolculuklar, bir ustanın anlatımında yeniden karşımıza çıkar. Ramazan Güngör’ün kayıtları bu nedenle yalnızca müzik dinlemek için değil, yöre hafızasına yaklaşmak için de kıymetlidir.
1960’lardan İtibaren Kayda Geçen Birikim
Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 1960 yılından itibaren müzisyenlerin ve derlemecilerin Ramazan Güngör’den kayıtlar yaptığını; derlenen eserlerin bir bölümünün Kültür Bakanlığı arşivine ve TRT repertuvarına girdiğini aktarır.
Aynı biyografide, ilgili çalışmalar kapsamında yedisi Hamdi Özbay, biri Sümer Ezgü tarafından derlenen sekiz Muğla türküsünden söz edilir. Bu sayıyı, ustanın bütün yaşamı boyunca kaynaklık ettiği eserlerin toplamı olarak kabul etmemek gerekir.
Derleme kayıtları, sözlü gelenekte yaşayan müziğin korunmasına yardımcı olur. Ancak kaydın değeri, yalnızca ezginin adını belirlemekten ibaret değildir. Kaynak kişinin tavrını ve icra ayrıntılarını korumak da önem taşır.
Ramazan Güngör’ün birikimi, bu yönleriyle sonraki araştırmaların başvurduğu kaynaklardan biri oldu.
Repertuvarda Yaşayan Adı
Ramazan Güngör, halk müziği kayıtlarında kaynak kişi olarak yer alır. Bu ifade, bir eserin kendisinden öğrenildiğini veya derlendiğini gösterir; mutlaka bestecisi olduğu anlamına gelmez.
Fethiye repertuvar listesinde, “Ağır Zeybek-2” ve “Kabardıç Oyun Havası” için kaynak kişi Ramazan Güngör, derleyen ve notaya alan Hamdi Özbay olarak gösterilir.
“Mendil Serdim Urgana” türküsünün bir varyantı da onun adıyla ilişkilendirilir.
Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin yayımladığı saz repertuvar belgesinde ise “Kocaoğlan Zeybeği”nin kaynağı Ramazan Güngör, düzenleyeni Erol Parlak olarak belirtilir.
Bunlar, ustanın adının repertuvarda ve eğitim çalışmalarında yaşamaya devam ettiğini gösteren somut kayıtlardır.
Sonraki Kuşaklara Kaynaklık Eden İcra
Ramazan Güngör’ün parmakla çalma tavrı, sonraki kuşakların çalışmalarında da etkili oldu. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Erol Parlak ve Erdal Erzincan’ın şelpe tekniğini geliştirme sürecinde onun kaynaklık eden ustalardan biri olduğunu belirtir.
Bu aktarım, yerel bir ustalığın daha geniş müzik çevrelerine ulaşmasını sağlar. Bir icracının el hareketleri, çalgısıyla kurduğu ilişki ve ses anlayışı, başka sanatçıların çalışmalarında yeni biçimlerle sürdürülebilir.
Ramazan Güngör’ün önemi de bu zincirdeki yerinde belirir. Öğrendiği geleneği yaşatmış, kendi deneyimini katmış ve ardından gelenlerin öğrenebileceği bir birikim bırakmıştır.
Fethiye Stadında Bir Vefa Gecesi
Cumhuriyet gazetesinin 25 Ekim 1995 tarihli haberi, Ramazan Güngör için Fethiye ilçe stadında düzenlenen dayanışma gecesini anlatır.
Arif Sağ, Erol Parlak, Erdal Erzincan, Mehmet Erenler, Hamdi Özbay, Hamit Çine ve Hayri Dev gibi isimler bu buluşmada yer aldı. Sümer Ezgü, Hale Gür ve Jérôme Cler de geceye katıldı. Haberde sanatçıların ücret almadan sahneye çıktığı belirtilir.
Bu buluşma, Ramazan Güngör’e gösterilen vefanın önemli bir belgesidir. Yaşadığı geçim güçlüklerinin yanında, kendisine destek olmak için bir araya gelen insanların varlığını da hatırlatır.
Fethiye’nin ve sanatçı dostlarının dayanışması, onun hayat hikâyesinde korunması gereken bir sayfadır.
Ramazan Güngör’ü Rahmetle Anıyoruz
Ramazan Güngör, 6 Mayıs 2004 tarihinde hayatını kaybetti. Ancak kaynak olduğu ezgiler, araştırmalar ve görüntülü kayıtları bugün de bize ulaşabiliyor.
Jérôme Cler’in arşivinde, 1991 yazında Fethiye’deki ilk buluşmalarına ilişkin icra görüntüleri bulunur. Bu kayıtlar, ustanın sazını tutuşunu ve parmak hareketlerini yeniden görme imkânı verir.
Fethiye’nin insanlarını ve hatıralarını yaşatan HeyGidiFethiye için Ramazan Güngör’ün hikâyesi bu nedenle önemlidir. Şehir hafızasını korumak, geçmişin seslerini dinlemeyi ve o sesleri taşıyan insanların emeğini hatırlamayı da gerektirir.
Hey gidi Fethiye…
Bir zamanlar kendi sazını yapan, üç teline bir ömür sığdıran bir usta vardı.
Fethiyeli Ramazan Güngör ustamızı rahmet ve saygıyla anıyoruz.
Üç tel sustu, hatırası kaldı…
Ramazan Güngör’ü tanıyan, sazını dinleyen, kendisine saz yaptıran veya onunla bir hatırası bulunan var mı? Fotoğraflarınız ve anılarınızla bu kıymetli ustanın hikâyesini birlikte tamamlayalım.
Kaynakça
- Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü — Ramazan Güngör
- Savaş Ekici — Ramazan Güngör’ün Türk Halk Müziği İçerisindeki Yeri ve Önemi
- Jérôme Cler — görüntülü icra ve saz yapım kayıtları
- Halil Atılgan — Bağlamam Var 3 Telli
- Cumhuriyet — 25 Ekim 1995 tarihli dayanışma gecesi haberi
- Fethiye ezgileri repertuvar listesi
- Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi — saz repertuvar belgesi
